بسمه تعالي
نكات زباني كتاب اول متوسطه
درس اول: معرفي جمله
به بيتهاي زير توجه كنيد:
زنگ تفريح را كه زنجره زد باز هم در كلاس غوغا شد
هر يك از بچهها به سويي رفت و معلم دوباره تنها شد
بيتهاي بالا از بخشهايي تشكيل شده است، مانند: «هر يك از بچهها به سويي رفت»
هر يك از اين بخشها، داراي معني كامل است. به اين بخشها جمله ميگويند. هنگام سخن گفتن يا نوشتن، براي انتقال پيام به شنونده يا خواننده از جمله استفاده ميشود.
درس دوم: انواع جمله
به اين جملهها توجّه كنيد:
- غرقه شكوه و اعجاز زيبايي خلقت بودم.
- آيا درختان سرسبز باغ و صحرا را ديدي؟
- به خالق اين زيباييها بينديش.
- آرزوهايتان چه رنگين است!
جملهي اول، خبري را به ما مي دهد. به اين گونه جملهها جمله خبري ميگويند. جمله دوم، پرسشي را مطرح ميكند. به اين دسته از جملهها، جمله پرسشي ميگويند. جملهي سوم، انجام كاري را درخواست ميكند. به اين جملهها، جمله امري ميگويند. آخرين جمله، احساس ما را نسبت به چيزي يا كسي نشان ميدهد. به اين گونه جملهها جمله عاطفي ميگويند.
هر يك از اين جملهها با لحن و آهنگ مناسب خود بيان ميشوند. آيا ميتوانيد تفاوت لحن و آهنگ هر يك از اين جملهها را بيان كنيد.
درس سوم: معرفي فعل به عنوان ركن اصلي جمله
به مثالهاي زير توجه نماييد و دربارة آنها گفتگو كنيد.
الف. - آمدم.
- خوابيدم.
ب. - همة دانشآموزان با ديدن اين منظره در كلاس درس
- هنگامي كه معلم فارسي ما بادقت كتاب را
همان طور كه ميبينيد اگرچه مثالهاي بخش "الف" فقط از يك كلمه تشكيل شده اند، اما معني آنها كامل است؛ در حالي كه مثالهاي بخش "ب" شامل چندين كلمه هستند، اما معني كاملي ندارند و شنونده را در انتظار ميگذارند. شما فكر ميكنيد علت اين تفاوت چيست؟
همان طور كه متوجه شدي مثالهاي بخش "الف" فعل دارند اما مثالهاي بخش"ب" فعل ندارند. فعل محور اصلي معناي جمله و انتقال پيام به شنونده است؛ بنابراين فعل ركن اصلي جمله است.
درس چهارم: معرفي نهاد
به اين جملهها توجه نماييد و دربارة آنها گفتگو كنيد.
الف. - نرگس آمد.
- آقاي مدير آمد.
ب. - هوا سرد است.
- خواهرم خوشحال است.
در مثالهاي بخش "الف"، "آمد" فعل جمله است. فعل "آمدن" انجام كاري را نشان مي دهد. وقتي شما بگوييد "آمد" شنونده ميپرسد "چه كسي آمد؟"، درواقع كسي يا چيزي عمل آمدن را انجام ميدهد؛ بنابراين براي تمام شدن معني جمله، لازم است اين بخش به فعل اضافه شود. در جمله اول عمل آمدن را نرگس انجام داده است و در جمله دوم آقاي مدير كسي است كه آمده است.
در مثالهاي بخش "ب" فعل جمله صفت يا حالتي را نشان ميدهد. وقتي شما بگوييد "سرد است" شنونده ميپرسد "چه چيزي سرد است؟" يا وقتي بگوييد "خوشحال است" شنونده ميپرسد "چه كسي خوشحال است؟" درواقع صفت يا حالت مورد نظر به كسي نسبت داده شده است.
به كلمههايي كه معمولاً در ابتداي جمله ميآيند و انجام كاري و يا داشتن حالتي به آنها نسبت داده ميشود، نهاد گويند.
درس پنجم: معرفي مفعول
به اين جملهها توجه نماييد و دربارة آنها گفتگو كنيد.
الف. - علي خوابيد.
- مريم رفت.
ب. - حسن ميوه را خورد.
- مينا نامه را خواند.
همان طور كه پيشترگفتيم "فعل" اصليترين بخش يك جمله است. فعلهاي بخش "الف" كلمههاي "خوابيد" و "رفت" است. براي اين كه اين جملهها معني كاملي داشته باشند لازم است يك جزء به فعل"خوابيد" و "رفت" اضافه شود. چنان كه ملاحظه ميكنيد در جمله اول و دوم، تنها يك جزء به فعل جمله اضافه شده است كه همان نهاد است و معني جمله كامل است. اما معني جملههاي بخش "ب" با اضافه شدن دو جزء تمام ميشود. در اين جملهها، علاوه بر نهاد يك جزء ديگر نيز اضافه شده است. وقتي شما بگوييد "خورد" شنونده ميپرسد "چه چيزي را خورد؟"، درواقع چيزي خورده شده است؛ بنابراين براي تمام شدن معني جمله، لازم است اين بخش نيز به فعل اضافه شود. اين بخش مفعول نام دارد. معمولاً "را" بعد از مفعول بكار ميرود و نشانهي مفعول است.
درس ششم: معرفي متمم
به اين جملهها توجه نماييد و دربارة آنها گفتگو كنيد.
- زهرا آمد.
- دوستم سيب را خورد.
- رامين كيف را روي ميز گذاشت.
- برادرم توپ را به احسان داد.
همان طور كه پيشترگفتيم "فعل" اصليترين بخش يك جمله است. برخي از فعلها مانند فعل "آمد" با گرفتن يك جزء جملهاي ميسازند كه معني كاملي دارد. بعضي ديگر مانند فعل "خورد" با گرفتن دو جزء، جملهي كاملي ميسازند. گروهي نيز مانند فعل "گذاشت" سه جزء ميگيرند، يعني زماني كه در جملهاي بكار روند، براي اينكه معني جمله كامل شود، لازم است سه جزء به آنها اضافه شود. در جملههاي سوم و چهارم دو فعل "گذاشت" و "داد" نياز به سه جزء دارند، بنابراين علاوه بر نهاد و مفعول، جزء ديگري را نيز گرفتهاند. به اين جزءكه براي كامل شدن معناي جمله اضافه شده است، متمم ميگويند. متمم جمله سوم "روي ميز" و متمم در جمله چهارم "به احسان" است. كلمههايي مانند " روي، به، از،...." قبل از متمم بكار ميروند و نشانهي متمم هستند.
نهاد
مفعول
متمم
فعل
زهرا
-
-
آمد
دوستم
سيب را
-
خورد
رامين
كيف را
روي ميز
گذاشت
برادرم
توپ را
به احسان
داد
درس هفتم: اقسام فعل
به اين جملهها توجه نماييد و دربارة آنها گفتگو كنيد.
- علي كفشهاي جديدش را پوشيد.
- كشاورزان گندم را كاشتند.
- شاگردان خوشحال شدند.
- هوا سرد است.
- دونا معلم مدرسه بود.
چنان كه ملاحظه ميكنيد فعل جمله اول و دوم انجام كاري را نشان ميدهند (كار پوشيدن و كاشتن)، اما افعال جملههاي سوم، چهارم و پنجم وقوع كاري را نشان نميدهند بلكه تنها براي نسبت دادن چيزي به چيز ديگر بكار ميروند. مثلاً در جمله سوم "خوشحالی" به شاگردان و در جمله چهارم "سردی" به هوا نسبت داده شده است.
به فعلهایی مانند "شد"، است" و "بود" كه براي نسبت دادن چيزي به چيزي بكار ميروند، فعل اسنادی میگویند.
درس هشتم: معرفي مسند
به جملههاي زير توجه كنيد.
- هوا روشن است.
- زهرا دلخور بود.
- چاي سرد شد.
چنان كه ملاحظه ميكنيد فعل جملههاي بالا اسنادي است. در جمله اول روشن به هوا ربط داده شده است. در جمله دوم دلخور به زهرا و در جمله سوم سرد به چاي نسبت داده شده است. به كلمههاي "روشن"، "دلخور" و "سرد" كه به نهاد نسبت داده ميشوند، مسند ميگويند.
درس نهم: ويژگي زمان فعل
به این جملهها توجه نمايید و دربارة آنها گفتگو كنيد.
- مريم شير را ریخت.
- مريم شیر را میریزد.
- مريم شیر را خواهد ریخت.
میدانیم كه فعل مهمترین جزء جمله است.
فعل ويژگيهايي دارد كه يكي از آنها "زمان" است. در جملهي اوّل فعل "ريخت" بر زمان گذشته، در جمله دوم فعل"ميريزد" بر زمان حال و در جمله سوم فعل"خواهد ريخت" بر زمان آينده دلالت دارند. اكنون درباره نمودار زير گفتگو كنيد.
گذشته حا ل آينده
ديروز امروز فردا
مي ريخت مي ريزد خواهد ريخت
درس دهم: ويژگي شخص و شمار
به این جملهها توجه نمايید و دربارة آنها گفتگو كنيد.
- من به كتابخانه رفتم.
- ما در بازار آقاي اميري را ديديم.
- تو از فرصتهاي خوب استفاده ميكني.
- شما بسيار خوب بازي كرديد.
- او حقيقت را گفت.
- آنها به مشهد سفر كردند.
چنان كه در درس گذشته آموختيم فعل ويژگيهايي دارد كه يكي از آنها "زمان" است. علاوه بر زمان ويژگي ديگر فعل، شخص است. منظور از شخص اين است كه فعل جمله توسط گوينده، شنونده، يا شخص ديگري انجام شده باشد. مثلاً در جمله اول و دوم گوينده، كاري را انجام ميدهد (در جمله اول "فعل رفتن" را "من" انجام ميدهد و در جمله دوم فعل "ديدن" را "ما" انجام ميدهد)؛ در اين صورت فعل، اول شخص است. در جمله سوم و چهارم شنونده كاري انجام ميدهد؛ در اين صورت فعل، دوم شخص است. در جملههاي پنجم و ششم شخص ديگري غير از گوينده و شنونده كار را انجام ميدهد؛ در اين صورت فعل، سوم شخص است.
شخص
فعل
اول شخص (گوينده)
رفتم- رفتيم
دوم شخص (شنونده)
رفتي- رفتيد
سوم شخص (شخصي ديگري غير از گوينده و شنونده)
رفت- رفتند
اگر به جدول بالا دقت كني متوجه ميشوي كه گوينده (اول شخص) ميتواند يك نفر باشد (رفتم) يا بيشتر از يك نفر (رفتيم) به عبارت ديگر مفرد باشد يا جمع، همين طور شنونده (دوم شخص) ميتواند يك نفر باشد (رفتي) يا بيشتر از يك نفر (رفتيد)، سوم شخص هم مانند اول شخص و دوم شخص ميتواند يك نفر باشد (رفت) يا بيشتر از يك نفر (رفتند). يكي را مفرد و بيش از يكي را جمع ميناميم.
شخص
مفرد
جمع
اول شخص
رفتم
رفتيم
دوم شخص
رفتي
رفتيد
سوم شخص
رفت
رفتند
درس يازدهم: ضمير
به این جملهها توجه نمايید و دربارة آنها گفتگو كنيد.
- مریم دانشآموز پرتلاشي است، دوستان مريم آیندهي خوبی را برای مريم پیشبینی میکنند.
- مريم دانش آموزپرتلاشي است، دوستانش آيندهي خوبي را براي او پيشبيني ميكنند.
همان طور كه ميبينيد در جملهي نخست كلمهي "مريم" سه بار تكرار شده است. اما در جملهي دوم براي پرهيز از تكرار، « َش» و «او» به جاي كلمهي مريم به كار رفته است.
كلمههايي مانند: (من، او، شما، َم، ِتان و......) كه به جاي اسم مينشينند، ضمير نام دارند.
ضمیرها دو نوع هستند:
1- ضمير گسسته: ضمايري هستند كه بطور مستقل بكار ميروند.
جمع
مفرد
ما
شما
ايشان
من
تو
او
2- ضمير پيوسته: همان طور که از اسمشان پیداست مستقل نيستند و به واژههای دیگر میچسبند.
جمع
مفرد
ِمان
ِتان
ِشان
َم
َت
َش
درس دوازدهم: معرفي بن ماضي
به این جملهها توجه نمايید و دربارة آنها گفتگو كنيد.
- من ديروز نامه را نوشتم.
- تو ديروز نامه را نوشتي.
- او ديروز نامه را نوشت.
- ما ديروز نامه را نوشتيم.
- شما ديروز نامه را نوشتيد.
- آنها ديروز نامه را نوشتند.
چنان كه ميبينيد زمان فعلهاي جملات بالا گذشته است. هر فعل صورتهاي مختلفي دارد كه از روي آن شخص و شمار و زمان فعل را ميتوان دريافت. به صورتهاي مختلف فعل، صيغه يا ساخت ميگويند. هر فعل شش ساخت دارد.
شش ساخت زمان گذشته
مفرد
جمع
نوشتم
نوشتيم
نوشتي
نوشتيد
نوشت
نوشتند
اگر بادقت به شش ساخت زمان گذشته نگاه كنيد متوجه ميشويد در همهي آنها جزء "نوشت" ثابت است، به اين جزء بن فعل زمان گذشته ميگويند.
جزئي كه به بن فعل اضافه شده است و در شش ساخت متفاوت است، شخص و شمار فعل را نشان ميدهد. به اين جزء شناسه ميگويند.
درس سيزدهم: معرفي بن مضارع
به این جملهها توجه نمايید و دربارة آنها گفتگو كنيد.
- من حالا نامه را مينويسم.
- تو حالا نامه را مينويسي.
- او حالا نامه را مينويسد.
- ما حالا نامه را مينويسيم.
- شما حالا نامه را مينويسيد.
- آنها حالا نامه را مينويسند.
چنان كه ميبينيد جملات بالا مربوط به زمان حال است. به شش ساخت زمان حال توجه كنيد.
شش ساخت زمان حال
مفرد
جمع
مينويسم
مينويسيم
مينويسي
مينويسيد
مينويسد
مينويسند
آيا مينوانيد بن فعل و شناسه فعل حال را بگوييد؟
همان طور كه ميبينيد علاوه بر بن فعل و شناسه جزء "مي" به ابتداي فعل اضافه شده است. به جزئي كه اول بن فعل افزوده ميشود، جزء پيشين ميگويند.
درس شانزدهم: معرفي آينده
به این جملهها توجه نمايید و دربارة آنها گفتگو كنيد.
- من فردا نامه را خواهم نوشت.
- تو فردا نامه را خواهي نوشت.
- او فردا نامه را خواهد نوشت.
- ما فردا نامه را خواهيم نوشت.
- شما فردا نامه را خواهيد نوشت.
- آنها فردا نامه را خواهند نوشت.
چنان كه ميبينيد جملات بالا مربوط به زمان آينده است. به شش ساخت زمان آينده توجه كنيد.
شش ساخت زمان آينده
مفرد
جمع
خواهم نوشت
خواهيم نوشت
خواهي نوشت
خواهيد نوشت
خواهد نوشت
خواهند نوشت
آيا مينوانيد بن فعل و شناسه فعل آينده را بگوييد؟
همان طور كه ميبينيد در ساخت زمان آينده فعل، بن حال و بن گذشته وجود دارد.
درس هفدهم: كلمات ساده و غير ساده
به کلمههاي زیرتوجه کنید.
الف- صیاد، کلاغ، شتاب، آسیب
ب- بیمناک، كتابها، كتابخانه، بزرگتر، گلفروشي
کلمات بخش الف و ب چه تفاوتی با هم دارند؟ با کمی دقت درمییابیم که کلمات بخش "ب" از دو یا چند قسمت ساخته شدهاند؛ مثلاً:
بیمناک: بیم + ناک
كتابها: كتاب + ها
كتابخانه: كتاب + خانه
بزرگتر: بزرگ + تر
گلفروشي: گل + فروش + ي
ولی واژههای بخش الف چنین نیستند و تنها یک قسمت دارند: صیاد، كلاغ و.... به واژههای بخش الف "ساده" و به واژههای بخش ب "غیرساده" میگویند. واژههای ساده فقط یک جزء دارند و واژههاي غيرساده، بيش از يك جزء دارند.
+ نوشته شده در پنجشنبه ۷ شهریور ۱۳۹۲ ساعت ۶:۲۶ ب.ظ توسط قربانی
|