در طول حیات شعر فارسی ، ابیات بسیاری از دیوان های شعرا بیرون جَسته و در ذهن مردم نقش بسته اند. این گونه ابیات که در اصطلاح ادبی « ارسال المثل» نامیده می شوند ، عمدتاً به سبب سادگی و رسایی مورد استفاده عموم مردم قرار می گیرند و در مواقع خاص جهت القای هر چه بهتر  و دقیق تر  ِمفاهیم ذهنی به کار گرفته می شوند. اما نکته ای که در این میان باید به آن توجه کرد این است که بسیاری از این ابیات به مرور  زمان دچار تغییرات ریز و درشت می شوند و با شکلی متفاوت با اصل خود بر زبان عامه جاری می شوند. از جمله این تغییرات می توان به؛ تعویض ضمایر ، تغییر وزن ، جابه جایی کلمات و جانشینی واژه اشاره کرد که همه در جهت روانی و عام کردن ابیات صورت می گیرند تا بهتر و بیشتر ابلاغ مقصود کنند. نمونه های زیر از این جمله اند: 

رایج:    چونکه با کودک سر و کارت  فــتاد       پس زبان کــــودکـــــی بایـد گشاد
اصل:    چونکه با کودک سر و کـــارم فتاد       پس زبان کــــودکـــــان بایـد گشاد          مولوی
*
رایج :  نردبــــان اين جهان ما و مني ست       عاقبت ايــــن نــردبان افتــــادني ست
          لاجرم هر کس کــه بالاتر نشست        استخوانش سخت تر خواهد شکست
اصلنردبان خــــلق این ما و منی سـت        عاقبت زین نــــــردبان افتـــادنی ست
           هر که بالاتر رود ابلــه تــــــرســـت       کاستخوان او بتــــــر خواهد شکـست
      مولوی
*
رایج:  شكر نعمت نعمت افزون كـــند         کفــر نعمت از كفت بيرون كند
اصلشکر قدرت قدرتت افزون کند         جبــر نعمت از کفت بیرون کند                 مولوی

*
رایج: پســــــر کاو ندارد نشان از پدر        تو بیگانه خوانش مخوانــــش پسر
اصلگــــــر او بفكند نام و فــــر پدر       تو بيگانه خوانش مخوانــــش پسر              فردوسی
*
رایج :  آب دریا را اگـــــــر نتوان کشـید           هم به قدر تشنگی باید چشید
اصل:  آب جیحون را اگـــر نتوان کشید          هم ز قدر تشنگی نتـــــوان برید             مولوی
*
رایج:  عبادت به جز خدمت خـــلق نیست      به تسبیح و سجاده  و دلق نیست
اصلطریقت به جز خدمت خلق نیست      به تسبیح و سجاده و دلق نــیست         سعدی
*  
رایج:  کــــس نخـــــــــارد پشــــــت مــــن         جـــــــــــز ناخـــــــن انگشت من
اصل: به غمخوارگی چون سر انگشت من          نخارد کس اندر جهان پشت من        سعدی

*
رایج:  دوست آن باشد که گیرد دست دوست     در پریشــــــان حالی ودرماندگی
اصل:  دوست آن دانم که گیرد دست دوست     در پریشان حــــــالی ودرماندگی          سعدی
*
رایج:   خانه از پای بست ویــــران است       خواجه در فکر نقش ایوان است
اصل:   خواجه در بند نقش ایوان است       خانه از پای بنـــــــــــد ویرانست                سعدی
*
رایج :  آنچه شیران را کند روبــه مزاج       احتیاجست احتیاجست احتیاج
اصل:   ای فراهم کرده از شیران خراج       گشته ای روبه مزاج از احتـیاج                اقبال لاهوری
 *
رایج: اگر بینی که نابینا و چاه است         اگر خاموش بنشینی گناه است
اصل: وگر بینم که نابینا و چاه است        اگر خاموش بنشینم گناه است              سعدی

برگرفته از وبلاگ باغ ادب